De Martelaren van Gorcum

De terechtstelling van de Martelaren van Gorcum, geschilderd door de Italiaanse kunstschilder Cesare Fracassini 1867. Foto: Wikipedia

Eén van de nationale bedevaartsoorden in Nederland is die van de Martelaren van Gorcum in Brielle. Rond 9 juli, de feestdag van de martelaren, komen pelgrims naar de bedevaartskerk in Brielle om te bidden. De Martelaren herinneren aan een onrustige tijd. Wat heeft er zich afgespeeld?

De dood van ‘de negentien’ is de kronieken ingegaan en de meest uiteenlopende verhalen zijn de ronde gaan doen. Het waren tijden van hoog oplopende emoties, aan rooms-katholieke zowel als protestantse zijde. Een tijd van polarisatie, een ‘wij’ tegenover ‘zij’, een toename van geweld, een vruchtbare tijd voor het ontstaan van helden, martelaren en heiligen. Echter, in Gorinchem bleek de realiteit destijds niet zo zwart-wit te liggen als sommige geschiedschrijving doet geloven.

Onrust

Enkele jaren voor deze beruchte moordpartij was het al aan het broeien in de stad. In het jaar 1566 kwamen de Gorcumse calvinisten, eerst ‘ondergronds’, nu boven de grond. Het was een tijd van hagenpreken en een dreiging van een ophanden zijnde beeldenstorm. Toen de calvinisten een rooms-katholiek kerkgebouw wilden toe-eigenen, werd er mede door Willem van Oranje een stokje voor gestoken. De kloosters en kerken bleven in handen van de katholieken. Zo wist de Prins, al was het maar tijdelijk, de opgelopen gemoederen tussen de rooms-katholieken en calvinisten in Gorinchem te kalmeren. Er kwam wel een houten geuzenkerkje, om het gelovige volk onderdak te geven. In het jaar 1567 trok de Spaanse kroon de lijntjes strakker aan. De hertog van Alva werd naar de Nederlanden gestuurd om orde op zaken te stellen. De calvinisten gingen weer ondergronds, en twee kwamen op het schavot terecht.

Gij zult niet doden

Het stadsbestuur was Spaansgezind, tot de stad in de zomer van 1572 de zijde van Oranje koos. De keuze was niet in de eerste plaats godsdienstig van karakter. De doorslaggevende reden was dat het stadsbestuur in toenemende mate hinder van Alva’s belastingmaatregelen ondervond. De overgang verliep voor die tijd in zekere zin rustig. De magistraat bleef aan en er werden enkele plaatselijke verraders opgehangen. Rooms-katholieke geestelijken en kloosterzusters die in Gorinchem bleven, ook wel de ‘blijvers’ genoemd, werden in leven gelaten. Deze groep ‘blijvers’ bestond uit geestelijken afkomstig uit Gorinchem of uit de nabije omgeving. Een andere groep geestelijken vertrok uit de stad. De ‘wijkers’, waarvan het overgrote deel van elders afkomstig was, zochten hun heenkomen in de Blauwe Toren. Juist tot deze ‘wijkers’ behoorden de latere Martelaren van Gorcum. Ze kwamen terecht in een dwangburcht, voor de geuzen een symbool van de Spaanse overheersing. Na de val van de burcht werden ‘de negentien’ gevangen genomen. Ze stonden aan de verkeerde kant, werden naar Den Briel gebracht, en vermoord. Een huiveringwekkend moment wat de mensheid aanklaagt bij God: Gij zult niet doden.

De ‘hogere weg’

Het is dit jaar vierhonderdvijftig jaar geleden dat de negentien rooms-katholieke geestelijken vermoord zijn. Dat deze mannen volgens de kronieken gelovig voet bij stuk hielden is indrukwekkend. Maar deze geschiedenis laat ons nog meer zien, de ‘hogere weg’ die boven de tegenstellingen tussen ‘wij’ en ‘zij’, goed en fout, Oranjegezind en Spaansgezind uitgaat.
De ‘hogere weg’ is die van Christus: “Indien het mogelijk is, zoveel in u is, houdt vrede met alle mensen”. (Romeinen 12:18). Willem van Oranje, iemand die met zijn opvattingen over religieuze tolerantie zijn tijd ver vooruit was, gaf het voorbeeld. Hij zette alles op alles om in het onrustige Gorinchem -nota bene aan de vooravond van de Nederlandse Opstand!- zo veel als mogelijk was, katholiek en calvinist in vrede met elkaar te laten leven. Spijtig dat zijn bemoeienis nodig was… Jezus riep niet voor niets Zijn volgelingen op om vredestichters te zijn, om juist zo het Evangelie te kunnen delen met de naaste. Of deze het nu aan het juiste eind heeft, of niet.

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van: Langhout, M.J. (2017) De Reformatie te Gorcum, 1550-1610. Diss. Doct. Theol. T.U. Kampen.

Rob van der Dussen

“Wij willen iets nalaten voor de volgende generatie”

In het tweede weekend van juni zijn in Perugia (Umbrië) voorgangers uit verschillende Italiaanse steden bij elkaar gekomen om de eerste stappen te zetten voor het formeren van een nieuwe denominatie. Het is een belangrijke stap voor de kleine reformatorische gemeenten in Italië.

IRS-Ontmoetingsdag over ‘een stad op een berg’

“Wat maakt dat een gebouw op een berg een oriëntatie voor reizigers is? ’s Nachts is het gebouw verlicht en overdag valt het bouwwerk op”, zei Roberto Goroni op de IRS-Ontmoetingsdag van afgelopen zaterdag in Gorinchem. Samen met Guus van Amstel, voorganger in Tongeren, sprak hij die morgen over het thema “Een stad op een berg”. Beiden behandelden hoe je als christen een licht kunt zijn.

Meer actualiteiten